Εξαρτησιογόνες ουσίες

    

Εξαρτησιογόνος ουσία είναι κάθε φυσική, ημισυνθετθκή ή συνθετική ουσία που επιδρά στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Κ.Ν.Σ.), και που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αλλάξει κάποιο άτομο τη διάθεσή του. 

Συνήθως αναφέρεται ο όρος » ναρκωτικά» ο οποίος όμως δεν ανταποκρίνεται με ακρίβεια στις ουσίες αυτές διότι άλλες έχουν κατασταλτική επίδραση (υπνωτικά, αλκοόλ, κ.α. ) και άλλες διεγερτική (αμφεταμίνες, κοκαϊνη κ.λπ.).

Διαχωρισμός εξαρτησιογόνων ουσιών

Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας έχει χωρίσει τα ναρκωτικά σε δύο κατηγορίες: 1) στα «βαριά», εκείνα που προκαλούν σοβαρή βλαπτική επίδραση στο άτομο, όπως το όπιο, η μορφίνη, η κοκαΐνη, η ηρωίνη, οι αμφεταμίνες, η μαριχουάνα (χασίς), το LSD, κ.ά. και 2) στα «ελαφρά»,σε ουσίες που δεν δημιουργούν υποχρεωτικά εθισμό, όπως τα βαρβιτουρικά και τα «ανώδυνα» (καπνός, καφές, κ.ά).

Σύμφωνα με άλλη διάκριση (Lewin, 1928), τα ναρκωτικά διακρίνονται ανάλογα με τις συνέπειές τους

σε: 1) ευφορικά (όπιο, μορφίνη, ηρωίνη), 2) φανταστικά (χασίς, παραισθησιογόνα), 3) υπνωτικά (βαρβιτουρικά), 4) μεθυστικά (αιθέρας, αλκοόλη) και 5) διεγερτικά (αμφεταμίνες, κοκαΐνη).

• Γενικά μπορούμε να χωρίσουμε τις ουσίες που προκαλούν εθισμό σε: 1) οποιοειδή (όπιο, μορφίνη, κωδεΐνη, ηρωίνη), 2) διεγερτικά (κοκαΐνη, αμφεταμίνες), 3) παραισθησιογόνα ή ψυχεδελικά (LSD, μεσκαλίνη, ψιλοκυβίνη, μεθοξυαμφεταμίνες, DOM, MDMA (έκσταση), DOET), 4) αντικαταθλιπτικά, ηρεμιστικά (βενζοδιαζεπίνες), κατασταλτικά, υπνωτικά(βαρβιτουρικά).
• To χασίς, γνωστό από αρχαιοτάτων χρόνων, που προέρχεται από τα φύλλα της ινδικής κάνναβης, προκαλεί διέγερση, ευφορία ή κατάθλιψη, αυτοπεποίθηση και ευθυμία, αυξάνει τη φαντασία και προκαλεί ψευδαισθήσεις οπτικές, ακουστικές και απτικές, παραμορφώνει την αίσθηση του χώρου, διαταράσσει την συνείδηση και συνήθως προκαλεί βαθύ ύπνο.
• Επίσης, ορισμένα παυσίπονα προκαλούν τοξικομανία. Σε αυτά περιλαμβάνονται η υδροβρωμική φαιναζοκίνη, η πενταζοκίνη, η κυκλαζοκίνη, η μεθαδόνη (χρησιμοποιείται σήμερα για την απεξάρτηση των ηρωινομανών), η πυρρολαμιδόνη, η πεθιδίνη, η κετοβεμιδόνη, κ.ά.

Ναρκωτικές ουσίες - Οι πρώτες αναφορές

• Γραπτά που φαίνεται να αναφέρονται σε εκχυλίσματα παπαρούνας με ναρκωτικές ενέργειες έχουν βρεθεί στην περιοχή των Σουμερίων στη Μέση Ανατολή και χρονολογούνται από το 4.000 π.Χ.
• Οι Αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν όπιο τόσο για τα ψυχαγωγικά όσο και για τα θεραπευτικά του αποτελέσματα. . Ο Έλληνας γιατρός Γαληνός του 2ου αιώνα μ.Χ., αυθεντία της Ιατρικής, χορηγούσε όπιο για να καταπραΰνει τους πονοκεφάλους, τις ασθένειες της χοληδόχου κύστης, τους κολικού και τις πέτρες στα νεφρά ή ακόμη για να ανακουφίζει τους ασθενείς που παρουσίαζαν δύσπνοια, άσθμα και καρδιακή ανεπάρκεια.
• Πολύ αργότερα τον 16ο και 17ο αιώνα οι γιατροί άρχισαν να προειδοποιούν για τους κινδύνους   των  ναρκωτικών.
• Για    παράδειγμα κάποιος   γιατρός σημείωνε: «Τα αποτελέσματα της ξαφνικής εγκατάλειψης της χρήσης όπιου ύστερα από μακροχρόνια χρήση είναι κυρίως οι μεγάλες και ακόμη αφόρητες εξαντλήσεις, αγωνίες και καταθλίψεις του πνεύματος, που συνήθως τελειώνουν μ’ έναν πολύ άθλιο θάνατο συνοδευόμενο από περίεργες αγωνίες εκτός και αν ξαναγίνουν χρήστες όπιου, οπότε γρήγορα και πάλι συνέρχονται».  Ήταν οι πρώτες προειδοποιήσεις για τον εθισμό που προκαλούν τα ναρκωτικά.

Φάσεις τοξικομανίας

Οι φαρμακολόγοι θεωρούν ότι ο εθισμός μπορεί να διακριθεί σε τρία στάδια:

1) ανοχή,

2) εξάρτηση και

3) παθολογική συμπεριφορά αναζήτησης του ναρκωτικού.

• Η ανοχή (μεταβολική ανοχή – κυτταρική ανοχή) είναι μια κατάσταση κατά την οποία σταδιακά απαιτούνται όλο και μεγαλύτερες δόσεις του ναρκωτικού για να προκαλέσουν αποτελέσματα  που στην αρχή προκαλούνταν από μια πολύ μικρή δόση.
• Η φυσική εξάρτηση γίνεται αντιληπτή όταν διακοπεί η χρήση της ουσίας. Ο εγκέφαλος συνηθίζοντας στην παρουσία του ναρκωτικού δεν μπορεί να επαναλειτουργήσει φυσιολογικάμε αποτέλεσμα να δημιουργούνται οργανικά συμπτώματα, όπως ναυτία, διάρροια, μη ελεγχόμενοι σπασμοί, ζαλάδα, αισθήματα αφόρητου πόνου, οδύνης, συναισθηματικής καταπίεσης και ψύχωσης.
• Η παθολογική συμπεριφορά αναζήτησης ναρκωτικού, η τρίτη φάση της τοξικομανίας, είναι η αιτία της εγκληματικής πολλές φορές συμπεριφοράς των χρηστών ναρκωτικών ουσιών. Δύο είναι οι λόγοι αυτής της συμπεριφοράς, ο πρώτος περιλαμβάνει τον νοσηρό κοινωνικό περίγυρο του χρήστη (αδίστακτους εμπόρους, άλλους χρήστες) και ο δεύτερος αφορά στιςβιολογικές αλλαγές που έχουν επιφέρει τα ναρκωτικά στο χρήστη με τρόπο ώστε να κάνουν το άτομο για πάντα εξαρτημένο από αυτά.  

Πώς δρουν τα ναρκωτικά στον οργανισμό;

• Οι ναρκωτικές ουσίες δρουν σε επίπεδο νευροδιαβιβαστών και σε συγκεκριμένα σημεία στόχους, που διαθέτουν ειδικούς υποδοχείς.
• Οι μελέτες σε αυτή την κατεύθυνση απέδειξαν ότι οι δέκτες των ναρκωτικών ήταν διασκορπισμένοι σε πολύ ευδιάκριτους τόπους του εγκεφάλου, όπου βρίσκονται  τα  κέντρα  του πόνου.
• Ακόμη και επιδράσεις ναρκωτικών που δεν σχετίζονται με τον πόνο μπορούν να εξηγηθούν από την κατανομή των υποδοχέων.Για παράδειγμα τα ναρκωτικά στενεύουν την κόρη του ματιού. Η διάμετρος της κόρης ρυθμίζεται από μια ποικιλία κυτταρικών δομών που υπάρχουν στον εγκέφαλο και οι οποίες είναι γεμάτες με υποδοχείς ναρκωτικών.
• Μερικές από τις πιο συναρπαστικές συναθροίσεις υποδοχέων μπορούν να αρχίσουν να εξηγούν πως τα ναρκωτικά προκαλούν ευφορία και πώς πυροδοτούν τη διαδικασία εθισμού.
• Διάφορες εγκεφαλικές δομές που βρίσκονται κάτω από τον εγκεφαλικό φλοιό αναφέρονται συνολικά ως κυκλικό ή επιχείλιο σύστημα επειδή σχηματίζουν ένα δακτυλίδι ή «λίμπους» που περιβάλλει τον εγκέφαλο. Αυτές οι δομές είναι οι βασικοί ρυθμιστές της συναισθηματικής συμπεριφοράς. Το επιχείλιο σύστημα συνδέεται με τον υποθάλαμο, το μέρος του εγκεφάλου που ευθύνεται για την έκκριση των ορμονών. Έτσι, η συναισθηματική μας κατάσταση μπορεί να διαφοροποιήσει το επίπεδο των ορμονών και να επηρεάσει την υγεία του ατόμου. Η εντυπωσιακή αφθονία των υποδοχέων στο επιχείλιο σύστημα του εγκεφάλου δίνει μια γενική εξήγηση για τις συναισθηματικές αλλαγές που προκαλούνται από τα ναρκωτικά  και ειδικά για την ψυχική ευφορία που προκαλείται από τις ενέσεις ηρωίνης. Οι αιτίες του εθισμού είναι πολύ πιο περίπλοκες απ’ ότι οι διαδικασίες με τις οποίες τα ναρκωτικά επηρεάζουν τα συναισθήματα και δεν έχουν μέχρι σήμερα αποσαφηνισθεί.

Γιατί υπάρχουν οι υποδοχείς των ναρκωτικών στα εγκεφαλικά κύτταρα;

• Οι επιστήμονες υπέθεσαν ότι πρέπει να υπάρχουν στον εγκέφαλο ουσίες που μοιάζουν με τη μορφίνη και να συνδέονται με τους υποδοχείς δέκτες των ναρκωτικών. Ο Hughes και Kesterliz ήταν οι πρώτοι που με επιτυχία απομόνωσαν και ανάλυσαν τη δομή του συστατικού που μοιάζει με ναρκωτική  ουσία.
• Τα συστατικά αυτά τα ονόμασαν εγκεφαλίνες.
• Άλλοι επιστήμονες χρησιμοποίησαν για τα συστατικά αυτά τον όρο ενδορφίνες για να τονίσουν τις ομοιότητες με την μορφίνη. Πειράματα που ακολούθησαν απέδειξαν με εντυπωσιακό τρόπο ότι οι εγκεφαλίνες είναι νευροδιαβιβαστές, που αλληλεπιδρούν με τους δέκτες των ναρκωτικών. 
• Στη δεκαετία του 1990, ο κατάλογος των εγκεφαλινών μεγάλωσε και σήμερα είναι γνωστά πάνω από πενήντα πεπτίδια με παρόμοιο ρόλο νευροδιαβιβαστή, που ρυθμίζουν την εγκεφαλική λειτουργία και ελέγχουν την συναισθηματική συμπεριφορά.
• Οι φυσικές εγκεφαλίνες του σώματος δεν είναι τοξικές επειδή καταστρέφονται γρήγορα από ειδικά ένζυμα με αποτέλεσμα ο χρόνος που παραμένουν συνδεδεμένα με τον υποδοχέα να είναι πολύ μικρός.
• Αντίθετα οι ναρκωτικές ουσίες παραμένουν προσκολλημένες στους υποδοχείς για σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα. Η παρατεταμένη αυτή κάλυψη οδηγεί σε μεταβολές της στερεοδιάταξης των υποδοχέων και σε μείωση των επιπέδων των εγκεφαλινών, με συνέπεια τελικά όλο το σύστημα να προσαρμόζεται στη παρουσία των ναρκωτικών ουσιών.
• Η απότομη διακοπή της χορήγησης ναρκωτικών οδηγεί σε δυσλειτουργία των νευρωνικών κυκλωμάτων, αφού τα ενδογενή πεπτίδια δεν επαρκούν για την φυσιολογική επαναλειτουργία του συστήματος ή λόγω της αλλαγής της στερεοδιάταξης δεν μπορούν να αναγνωρίσουν τους υποδοχείς. Ο μηχανισμός αυτός προκαλεί την σωματική εξάρτηση.